Tarnowski Jan, pseud.: Lelek, Waligóra, przybrane nazwisko Stanisław Mazurkiewicz (1904–1947), rotmistrz Wojska Polskiego, podpułkownik Armii Krajowej.
Ur. 1 III w majątku Barcikowo (pow. płocki), był synem Stanisława Józefa (1859–1938), ziemianina, i Wandy z Dunin-Mieczyńskich (zm. 1944). Miał dziewięcioro rodzeństwa: Zofię (ur. 1886), od r. 1908 żonę Ludomira Sumińskiego, Leokadię Anielę (ur. 1887), Jerzego Adama (ur. 1893), Henryka Józefa (ur. 1895), Helenę Kazimierę (ur. 1897), Witolda Grzegorza (ur. 1899), Marię Annę (ur. 1908), Wandę (ur. 1910) i Danutę (ur. 1916).
Od r. 1914 uczył się T. w I Gimnazjum Polskim w Płocku, gdzie był członkiem POW (wg A. Kunerta). Jako uczeń uczestniczył 11 XI 1918 w rozbrajaniu żołnierzy niemieckich w Płocku, a następnie, zatajając swój prawdziwy wiek, zgłosił się na ochotnika do 8. pp Leg. Pol. i służył w nim do 19 V 1919. Wg Głównej Karty Ewidencyjnej został wówczas przeniesiony do 8. Pułku Strzelców Wpol., natomiast wg Andrzeja Kunerta kontynuował naukę w Płocku do lutego 1919, a następnie zgłosił się do 8. Pułku Strzelców Wpol.; Kunert podaje także, że po powstaniu wielkopolskim T. wstąpił do Korpusu Kadetów nr 2 w Modlinie, lecz w dokumentach brak potwierdzenia tego faktu. W czasie wojny polsko-sowieckiej 2 (lub 20) VII 1920 ponownie zgłosił się T. do WP i został wcielony do 201. ochotniczego p. szwoleżerów (późniejszy 3. p. szwoleżerów). W bitwie pod Sarnową Górą (koło Ciechanowa) 17 VIII t.r. dostał się do niewoli sowieckiej, ale 24 VIII zbiegł. Dn. 30 XI 1921 został zdemobilizowany.
Od 6 VIII 1922 uczył się T. w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie i t.r. zdał tam maturę. Kolejno mianowano go starszym szeregowym (28 XI 1922), kapralem-podchorążym (4 V 1923) i sierżantem-podchorążym (1 VII t.r.). Od 1 VIII odbywał praktykę liniową w 33. pp, a po jej zakończeniu 1 XII został przeniesiony do Oficerskiej Szkoły Artyl. w Toruniu w stopniu ogniomistrza-podchorążego. Po praktyce w 30. p. artyl. polowej (1 X – 1 XI 1924) został przeniesiony do Centralnej Szkoły Kawalerii w Grudziądzu (od 11 XI 1925 Obóz Szkolny Kawalerii) z przemianowaniem na wachmistrza-podchorążego. Ukończywszy 15 VIII 1926 szkołę (III Promocja) z piątą lokatą, został mianowany podporucznikiem kawalerii i przydzielony do 13. p. ułanów, gdzie kolejno pełnił funkcję młodszego oficera (dowódcy plutonu) 1. szwadronu (od 15 IX 1926), dowódcy plutonu szkoły podoficerskiej przy pułku (od 1 II 1927) i młodszego oficera w 3. szwadronie (od 23 VII t.r.). Awansowany na porucznika ze starszeństwem z 15 VIII 1928, objął 20 IV 1931 dowództwo 3. szwadronu 13. Pułku Ułanów Wil. Po odbyciu w okresie 15 X 1931 – 15 VIII 1932 IX Kursu Instruktorów Jazdy Konnej w Centrum Wyszkolenia Kawalerii (CWKaw.) w Grudziądzu został 15 IX t.r. dowódcą 1. szwadronu, pełniącego wówczas rolę szwadronu szkolnego w pułku. Dn. 23 III 1934 przeniesiono T-go do CWKaw. na stanowisko dowódcy plutonu szkolnego. Gdy wrócił do macierzystego pułku, awansował na rotmistrza ze starszeństwem z 1 I 1935 i po odbyciu od 28 II do 30 VII 1938 XVIII Kursu Dowódców Szwadronów w CWKaw. w Grudziądzu dowodził 1. tatarskim szwadronem 13. Pułku Ułanów Wil. (15 VIII – 25 X t.r.), a w r. 1939 objął stanowisko p.o. adiutanta pułku. Przez przełożonych oceniany był jako bardzo dobry, bądź wybitny oficer kawalerii, nadający się do służby w linii i sztabach. Wyrazem tych opinii było przedstawienie go w r. 1938 przez dowódcę 13. Pułku Ułanów Wil., płk. Kazimierza Żelisławskiego, do odznaczenia Orderem Odrodzenia Polski V kl.
W kampanii wrześniowej 1939 r. T. jako adiutant pułku (lub jako jego kwatermistrz) przeszedł cały szlak bojowy 13. Pułku Ułanów Wil. w składzie Wileńskiej Brygady Kawalerii. Po walkach pod Suchowolą (24 i 25 IX t.r.) przedarł się z niemieckiego okrążenia w grupie z dowódcą pułku ppłk. Józefem Szostakiem oraz dowódcą Mazowieckiej Brygady Kawalerii płk. Janem Karczem i skierował się w stronę granicy węgierskiej. Po dojściu do Sanu na południe od Rozwadowa, gdy przejścia przez rzekę były już obsadzone przez Niemców, zawrócił i w październiku lub listopadzie dotarł do Warszawy. Jesienią 1939 przystąpił do konspiracji SZP. Następnie służył w ZWZ/AK jako pierwszy komendant 2. Rejonu Obwodu III Wola Okręgu Warszawa-Miasto, który przekształcony został w Okręg Warszawski. W kwietniu 1943 awansowano go na majora kawalerii i równocześnie mianowano dowódcą, składającego się z trzech rejonów, Obwodu III Wola Warszawskiego Okręgu AK; był najmłodszym dowódcą Obwodu w całym Okręgu. Używał pseud. Lelek i występował pod przybranym nazwiskiem Stanisław Mazurkiewicz. Oficjalnie zatrudniony był jako kierownik izby przyjęć i magazynów w Szpitalu Maltańskim.
Po wybuchu powstania warszawskiego 1944 r. T. pod pseud. Waligóra objął dowództwo trzydziestu czterech plutonów Zgrupowania «Waligóra»; kwaterował na pl. Opolskim. Dysponując teoretycznie siłą ok. 2500 tys. żołnierzy, miał za zadanie zająć: Dworzec Zachodni, Fort Wola, radiostację Babice, koszary na Boernerowie oraz magazyny materiałów pędnych przy ul. Wawrzyszewskiej. Faktycznie stanęło jednak do walki ok. 1 tys. żołnierzy; pozostali zostali odcięci od Zgrupowania i musieli wycofać się poza Warszawę. Wg ppłk. Franciszka Edwarda Pfeiffera (pseud. Radwan), komendanta Obwodu I Śródmieście, Zgrupowanie «Waligóra» było niezdolne do poważniejszych akcji zaczepnych z powodu słabego uzbrojenia i przewagi liczebnej Niemców, ograniczyło się tylko do obrony barykad przy ul. Wolskiej. Straty sięgały 80% zabitych i rannych i już 6 VIII t.r. dowództwo Zgrupowania zadecydowało o zdemobilizowaniu żołnierzy nie posiadających broni. T. został ciężko ranny 5 VIII 1944 przy ul. Górczewskiej (wg Podlewskiego i Stachiewicza: 6 VIII, wg Kunerta: 8 VIII przy ul. Okopowej) i ewakuowany na Stare Miasto, a stamtąd kanałami do Śródmieścia. W dniu kapitulacji powstania 2 X 1944 został awansowany «za osobistą postawę i odwagę w okresie walk w Warszawie» na podpułkownika. Dostał się do niewoli niemieckiej, przebywał w Stalagu 318/VIII F (344) Lamsdorf (nr jeniecki 101429), a następnie w Oflagu II Woldenberg, skąd ewakuował się w kolumnie «Wschód» i został uwolniony 30 I 1945 przez Armię Czerwoną. Pod konspiracyjnym nazwiskiem Mazurkiewicz zamieszkał w Raciborzu, gdzie pracował w tamtejszej Fabryce Mydła. Będąc ciężko chory, ujawnił się 18 III 1947 przed Urzędem Bezpieczeństwa w Raciborzu. Zmarł 29 III 1947 w Katowicach, został pochowany 1 IV na cmentarzu w Katowicach-Bogucicach. Po ekshumacji jego szczątki złożono w r. 1956 na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kw. 24B–11–3). Był odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi (przed r. 1939), Krzyżem Walecznych (7 IX 1944) i Orderem Virtuti Militari V kl. (16 IX 1944).
W małżeństwie z Elżbietą z Grodzickich, pseud. Danka (1918–1991), wolontariuszką w Szpitalu Maltańskim (7 IX 1939 – 1 XI 1942), żołnierzem AK, od 20 IX 1941 łączniczką męża jako komendanta III Obwodu AK, sanitariuszką w Szpitalu Maltańskim w czasie powstania warszawskiego, miał T. dwoje dzieci: Annę (ur. 1943) i Stanisława (ur. 1944).
Enc. powstania warsz., III cz. 1; Kunert, Słown. konspiracji warsz., II; Rybka–Stepan, Awanse; Rybka–Stepan, Rocznik; – Barykady Powstania Warszawskiego, W. 1993; Borkiewicz A. J., Powstanie warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej, W. 1957; Grygajtis K. R., Zarys dziejów Szwadronu Ułanów Tatarskich (1936–1939), „Przegl. Kawalerii i Broni Panc.” T. 40: 1997 nr 87 s. 662; Kawaleria polska i bronie towarzyszące w kampanii wrześniowej 1939, Oprac. J. Wielhorski, Londyn 1979; Kukawski L. i in., Kawaleryjska Alma Mater w Grudziądzu 1920–1939. Zarys dziejów, Grudziądz 2008 s. 428, 460, 483, 521, 534; Mórawski K. i in., Wola. Warszawskie Termopile 1944, W. 2000 s. 50; Podlewski S., Przemarsz przez piekło, W. 1971; tenże, Wolność krzyżami się mierzy, W. 1989; Stachiewicz P., „Parasol”. Dzieje oddziału do zadań specjalnych Kierownictwa Dywersji Komendy głównej Armii Krajowej, W. 1984; Wiśniarski M. A., 13 Pułk Ułanów Wileńskich w wojnie obronnej 1939 roku (praca magisterska z r. 2006 na Uniw. Kard. Stefana Wyszyńskiego w W.); – Cydzik G., Ułani, ułani. Wspomnienia – gawędy – opowieści, Oprac. J. S. Tym, W. 2012; Kryska-Karski T., Materiały do historii Wojska Polskiego, nr 18, Londyn 1986 s. 69; Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów, T. 1, Preliminaria operacyjne. Natarcie powstańców i opanowanie miasta 31 V – 4 VIII 1944, Red. P. Matusak, W. 1997; toż, T. 2 cz. 1, Okres przejściowy 5–7 VIII 1944, Red. tenże, W. 2001; toż, T. 2 cz. 2, Okres przejściowy 8–10 VIII 1944, Red. tenże, W. 2002; Rocznik oficerski, W. 1928, 1932; Szostak J., Moja służba Niepodległej. Wspomnienia 1897–1939, Oprac. A. Szomański, W. 1986 I 145; tenże, Moja służba Niepodległej 1939–1955, Oprac. tenże, W. 1987 II 13, 62; – AP w Płocku: Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatol. w Święcieńcu, sygn. 50/166/0 nr 159; Arch. IPN w W.: MSW [1944] 1954–90, sygn. BU 2911/1, BU 2912/1; Wojsk. Biuro Hist. – CAW w W.: Kolekcja Akt Personalnych i Odznaczeń, sygn. 18+4819, sygn. KZ 17–1370; – Internet: www.myheritage.com/research/record-1-77614673-1-510072/jan-tarnowski-in-myheritage-family-trees, www.1944.pl/powstancze-biogramy/elzbieta-Tarnowska,45717.html#1 (fot.), www.1944.pl/powstancze-biogramy/jan-tarnowski,45732.html# (fot.), armiakrajowa.org.pl/tabliczki/109.html, szukajwarchiwach.pl /50/166/0/-159/skan/full/tOn9Ng-H1mMfsxej3Bu-sw (Minakowski, Wielcy).
Daniel Koreś